Utamaro – meester van de ukiyo-e

Kitagawa Utamaro 喜多川歌麿 (1753?-1806) was een van de belangrijkste schilders en ukiyo-e artiesten in de Japanse Edo-periode (17e tot 19e eeuw). Ukiyo-e 浮世絵 is de blokprint- en schilderkunst uit die periode waarin vrouwelijke schoonheid, sumo worstelaars, kabuki acteurs, historische scènes, flora en fauna en erotische scènes werden afgebeeld. Ukiyo-e betekent “plaatjes van Ukiyo“. Ukiyo betekent letterlijk “de zwevende wereld” en was de aanduiding van Yoshiwara, het prostitutiegebied van Edo (nu Tokio).

Het geboortejaar en de geboorteplaats van Utamaro zijn onzeker. Wel is zeker dat hij een leerling was van Toriyama Sekien 鳥山 石燕 (1712-1788), waarvan wel werd beweerd dat hij de vader was van Utamaro. Hij schilderde in de Kano-stijl, maar raakte geïnteresseerd in de ukiyo-e stijl. Utamaro werd ook sterk beïnvloed door Torii Kiyonaga 鳥居 清長, bekend om zijn werken over mooie vrouwen en prostitués.

Maar degene die beslissende invloed had op Utamaro was Tsutaya Jūzaburō 蔦屋 重三郎. Hij zag het talent van Utamaro en steunde hem in zijn ontwikkeling. Tsutaya stierf in 1797 en dit was voor Utamaro een harde klap. Kenners beweren dat de werken van Utamaro hierna “anders” waren, ondanks dat hij nog vele bekende werken maakte.

Carrière

Utamaro’s eerste professionele werk was een kaft voor een boek over het Kabuki theater in 1775, onder het pseudoniem () Toyoaki. In 1781 veranderde hij zijn in Utamaro.Zijn natuurwerken en erotische prenten kregen in de periode 1787 – 1791 veel waardering, waardoor hij een periode van succes kende. De prent boven dit artikel is waarschijnlijk het bekendste werk van Utamaro en wordt wel “de minnaars” genoemd – kort naar de officiële titel: “Minnaars in de kamer op de bovenste verdieping van een theehuis”. Het is de tiende houtsnede afdruk uit een serie op basis van de gedichten van Yadoya no Meshimori 宿屋飯盛 (1754–1830): Utamakura “Gedicht van het kussen” (“kussen” als vertaling van pillow niet van kisses). Op de waaier staat het gedicht:

Japanse tekstOmgezette tekstVertaling
蛤に
はしをしっかと
はさまれて
鴫立ちかぬる
秋の夕ぐれ
Hamaguri ni
Hashi o shikka to
Hasamarete
Shigi tachikanuru
Aki no yugure
Zijn bek stevig gevangen
In de schelp van de mossel,
Kan de snip niet
Wegvliegen
Van een herfstavond

Zie de andere afbeeldingen op de site van het British Museum (kijken!).

Na deze periode tekende hij veel halve-lengte portretten van vrouwen, maar de meeste uit de periode 1790 – 1792 zijn verloren gegaan. De periode van 1791 tot 1804 was het hoogtepunt van de carrière van Utamaro, waaraan een eind kwam toen hij werd gearresteerd. De aanleiding hiervan waren zijn prenten “Hideyoshi en zijn vijf concubines”. Het verhaal hierachter was door de regering in de ban gedaan en betrof de generaal Toyotomi Hideyoshi 豊臣 秀吉 (1536-1598) en zijn vrouw en vijf minnaressen.

Utamaro werd veroordeeld tot een korte gevangenisstraf van drie dagen en vijftig dagen met handboeien rondlopen. Deze tegenslag dreef hem er echter toe om zijn artistieke carrière niet enkel een halt toe te roepen, maar om die ook volledig af te sluiten. Op 31 oktober 1806 stierf Utamaro aan de gevolgen van een hersenvliesontsteking en koorts.